instrument uit het cultuurduister


AMAZONE

verder gaan naar zoemhoutreplica’s uit:

Afrika     Australië    Europa    Melanesië    Noord-Amerika     Oceanië  Nieuwste aanwas

 


Terug naar beginpagina zoemhouten

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

GEEN ETNOGRAFISCHE REPLICA


1. Alapaga-Kumá

 

naar voorbeeld van traditioneel

zoemhout van de Waurá-indianen, Parque Indigena do Xingu, Mato Grosso, Brazilië

 

Phons Bakx, juni 2009 – serienummer 010
verf: met waterverf / acryl éénzijdig beschilderd, kleurstelling naar eigen inzicht -
houtsoort: 17e-eeuws eiken – afmeting: 40,2 x 6,7 cm

- foto: Izz van Elk

Extra takeling bij aanhechtingspunt draaikoord. - De inheemse stammen van het Alto Xingu-gebied vormen een soort van cultuur-agglomeraat  en in de regel beelden zij de verschillende inheemse vissen uit op het zoemhout, zoals de matrinchã of karperzalmen, groene mesvis, bicuda, aal en piranha. Het zoemhout dat de bicuda uitbeeldt wordt bij de Waurá ‘overste der zoemhouten’ genoemd.

 

Er leven momenteel nog 264 Waurá-indianen.

 

 


XINGÚ, BRAZILIË

ETNOGRAFISCHE REPLICA

 

2. Zunidor Kalapálo

 

naar traditioneel zoemhout van
de Kalapálo-indianen,
Xingu-riviergebied,

Mato Grosso, Brazilië

 

Phons Bakx, augustus 2009 – serienummer 022 verf: waterverf/acryl, éénzijdig beschilderd

houtsoort: dun eiken - koord: vlas

afmeting: 41,5 x 10 cm
foto: Izz van Elk


 

opmerking:

Vrij groot, maar ook erg dun zoemhout

dat vanwege zijn buitengewone breedte
een zeer lage bromtoon verwekt.

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

ETNOGRAFISCH-GELEIDE REPLICA

 

3. Hori-hori Kamayura

 

naar voorbeeld van een traditioneel zoemhout van de Kamayura-indianen, Xingú-riviergebied,

Mato Grosso, Brazilië

 

Phons Bakx, juli 2009 – serienummer 013

verf: waterverf / acryl, éénzijdig beschilderd,

kleurstelling naar eigen inzicht
houtsoort: plataan

afmeting: 30,5 x 3,8 cm

- foto: Izz van Elk

Opmerking: visvormig ontwerp waarvan
de ronkfacetten overlengs zijn
gekarteld en dat geeft de klankbron
een sublieme intonatie.

 

Er leven momenteel nog
279 Kamayura-indianen in de Amazone.

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

ETNOGRAFISCHE REPLICA

 

4. Zunidor Kupatë

 

naar traditioneel zoemhout van de Mehinaku-indianen,
Xingú-gebied, Zuidoost-Brazilië

Phons Bakx, augustus 2009 – serienummer 023

éénzijdig beschilderd met waterverf/acryl op eikenhout,

koord: vlas - afmeting: 24,8 x 7,2 cm
taal: Mehinaku – kupatë = vis - foto: Izz van Elk


 

De Mehinaku bestaan als stam nog uit 200 zielen en hun taal behoort tot de Arawak-taalgroep. Hun zoemhout beeldt altijd een vis uit en heet zunidor, matapu of zunidor matapu, maar er is ook een benaming als xiriviru. De Mehinaku hebben een buitengewoon rijke traditie rond zoemhouten. Ze maken ze in grote getale in hun mannenhuizen, waar ook jonge jongens ze zelfs mogen beschilderen. Hun picturale vormgeving onderging een acculturatie met de picturale vormgeving van Waurá- en andere stammen uit de Xingú-rivierdelta. De Mehaniku hebben duidelijk hun specifiek verbod afgezwakt ten aanzien van vrouwen die het zoemhout in de rituele context te zien krijgen. Dat betekent op zich een uitzondering in de wereld van dit instrument dat diep met geslachts-totemistische
cultuurwaarden is verbonden.
(Lees verder  hierover bij replica 6).

 

 


XINGÚ, BRAZILIË

ETNOGRAFISCHE REPLICA

 

5. Matapu Tucupala
 (de Aal)

 

naar traditioneel zoemhout van de Mehinaku-indianen, Xingu-gebied, Zuidoost-Brazilië

Phons Bakx, augustus 2009
tweezijdig beschilderd met waterverf/acryl op eikenhout, in rood-zwart-geel; touw: hennep

afmeting: 52,5 x 5,4 cm - foto: Izz van Elk

Zoemhouten van de Mehinaku-indianenstam beelden in principe altijd een vis uit, in dit geval een aal. In een heel groot gebied binnen de Amazone geldt de vis als een symbool bij uitstek voor de vruchtbaarheid. Het zoemhout heet matapu.

 

De loeiende toon van deze replica is relatief laag, maar overweldigend luid vanwege de lengte

van de klankbron.

 




 

 


XINGÚ, BRAZILIË

ETNOGRAFISCHE REPLICA

 

6. Matapu Pujia
(Karperzalm of Matrinchã)

 

naar voorbeeld van traditioneel zoemhout van de Mehinaku-indianen, Xingu-gebied Amazone, Z.O.-Brazilië.

Phons Bakx, augustus 2009 – serienummer 030 - verf: tweezijdig beschilderd met waterverf en acryl - houtsoort: eiken - touw: hennep - afmeting: 24,8 x 7,2 cm – foto: Izz van Elk

Mehinaku-indianenstam beelden met hun zoemhouten altijd een vis uit, in dit geval is het de matrinchã, de karperzalm, direct verwant aan de piranha. Eén van de meest bijzondere parafernalia uit het Mehinaku-mannenhuis heet matapu, een naam die zowel betrekking heeft op het zoemhout als op een woudgeest (apapnye) in dit deel van de Amazone. Anders dan de Kauka-apapnye, de extreem vrouw-onvriendelijke geest van de heilige fluiten bij de Mehinaku, wordt de aanwezigheid van de Matapu-apapnye alleen in de late herfst geapprecieerd als het pequi-fruit rijp is en geoogst wordt.

In die periode ondersteunen de eigenaren (de wekehe) van de pequi-boomgaarden de voorbereidingen van het aankomende Matapu-ritueel door nieuwe makers (petewekehe) aan te wijzen van een partij nieuwe zoemhouten. Korte tijd verlaten zij het dorp om in het woud hout te hakken voor nieuwe matapu’s. De objecten worden in de mannenhuizen ontworpen, gesneden en beschilderd, meestal in visvormen die de traditie voorschrijft. Het maakproces moetzorgvuldig verlopen, en ook het toekennen van de naam matapu mag eigenlijk alleen op dat moment geschieden als het object klaar is voor ritueel gebruik. De naam matapu is ook bij de Waurá-indianen ingeburgerd als eigennaam voor zoemhout.
We moeten het zoemhout van de Mehinaku eigenlijk opvatten als een soort voertuig waarin de Matapu-apapnye tijdelijk zijn huisvesting krijgt. De matapu moet voor de Mehinaku awitsiri zijn, dat wil zeggen: nieuw, schoon en perfect.
De klank van de zoemhouten lokt de Matapu-apapnye het dorp binnen, zodat dit wezen uit naam van alle dorpelingen eerst goed te eten kan krijgen. Bij de komst van de Matapu-apapnye willen de indianen ook verzekerd worden, dat de geest een goede gezondheid aan hun kinderen schenkt (de Mehinaku rekenen speciaal hun kinderen als bijzonder kwets­baar voor deze Matapu-apapnye). Ook willen zij dat Matapu-apapnye de vruchtbaarheid van alle pequi-boomgaarden bestendigd.

De opmerkelijke Matapu-manifestatie kan naar onze opvatting zeker doorgaan als een intimidatie-ceremonie. Nadat er zo’n 15 tot 20 zoemhouten gemaakt zijn, worden deze aan koorden van zo’n 6 meter lengte bevestigd. De koorden hebben speciale lusverbindingen die aan de top van 3 meter lange houten staken worden bevestigd en rondgedraaid
.*) (zie onderaan deze tekst)




De mannen hebben de vrouwen gewaarschuwd in de huizen te blijven, want alleen dàn kan de Matapu-apapnye het dorp binnenkomen. De simultane klank van al deze grote zoemhouten op het plein werd omschreven als immens. De vrouwen is verteld dat het geluid niets meer is dan de machtige spreekstem van de Matapu-apapnye, en de meesten van hen zijn daar ook op ingeto­gen wijze erg van onder de indruk. De Matapu-apapnye heeft lang niet die morbide en vervaarlijke reputatie voor vrouwen als de Kauka-apapnye die heeft. Gebeurt het dat een vrouw een matapu-zoemhout toch te zien krijgt, dan zal haar lichamelijke constitutie alleen maar door een onduidelijke, bovennatuurlijke bestraffing worden verstoord, bijvoorbeeld in het uitvallen van al haar haren over een lange periode.
Terwijl de zoemhouten als een bulderend spektakel boven het wijde dorpsplein rondloeien, nemen de vrouwen in de huizen het er stilletjes van en gluren door de kieren van de rietbedekkingen naar buiten. Na al die jaren hebben ze allang door dat hetgeen hun mannen hen voorhouden niet een geest is maar roterende objecten. En dit heeft de angst aanzienlijk bij hen weggenomen, en zo slaan de vrouwen vanuit hun huizen de voorstelling met waardering en verwondering gade. De mannen buiten zijn zich er terdege van bewust dat de vrouwen ooggetuigen zijn van hun geheim rond het zoemhout en de geest Matapu. De regels rond de ceremonie werden de afgelopen decennia steeds onnauwkeuriger, met gevolg dat de Mehinaku-mannen niet langer staande hielden dat het zien van zoemhouten voor vrouwen verboden was. Maar de ‘authentieke’ matapu-zoemhouten hielden zij strikt buiten het oog van de vrouwen verborgen.


De intimidatie is beduidend verzacht, maar het beeld van de tiranieke Mehaniku-man is daarmee niet verdwenen, want als tijdens de klankceremonie van Matapu de vrouw niet snel genoeg gehoorzaamt aan de schreeuwerige bevelen van de mannen, wordt ze alsnog beledigd en hard uitgescholden. Aan de kant mag ze tegenwoordig toeschouwen maar dan wel "gezeten op de armzaligste stoel die er in huis te vinden is". Toch zijn het maar weinig Mehaniku-vrouwen die het huis verlaten om van het geluids­spek­takel te genieten, en zodat ze volledig op de hoogte zijn van het mannelijke geheim. De ceremonie met het matapu-zoemobject laat de Mehinaku zien dat het de man is wie de lakens uitdeelt tijdens de rituelen, en ook laat het zien dat hij het is die alle uit te voeren acties voorschrijft. Het is dan ook diezelfde Mehinaku-man die in staat is een allerkrachtigst staaltje te tonen van een heel bijzondere Matapu-geluidsceremonie.

*) de opgegeven maten zijn net als de gehele beschrijving, afkomstig uit:
Thomas Gregor, 1987,
Anxious Pleasures - The Sexual Lives of an Amazonian
People, maar leverden tijdens de proeven géén effectieve resultaten op.


 

 



XINGÚ, BRAZILIË

 

ETNOGRAFISCHE REPLICA


7. Zunidor Kalapálo

naar voorbeeld van traditioneel zoemhout
van de Kalapálo, Xingu-riviergebied
Amazone, Mato Grosso, Brazilië

Phons Bakx, augustus 2009
éénzijdig beschilderd met
waterverf/acryl op iepenhout,

touw: hennep
afmeting: 53,3 x 6,2 cm

foto: Izz van Elk

Er zijn geen betekenissen bekend
van de vis- of slangmotieven die hier links
in het rood met blok- en
bandmotieven zijn afgebeeld.

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

 

ETNOGRAFISCHE REPLICA


8. Zunidor Kalapálo
(schubbenmotief van de Kurâ-Bakairi)

 

naar voorbeeld van traditioneel
visvormig zoemhout van de Kalapálo,
Xingu-riviergebied Amazone, Mato Grosso, Brazilië


Phons Bakx, juli 2009 - éénzijdig beschilderd met
waterverf/acryl op dun eikenhout - touw: vlas 
afmeting: 26,8 x 4,7 cm
foto: Izz van Elk

opmerking: de ruitvormige motieven verwijzen naar de schubstructuur van een bepaalde slang. Ze zijn overgenomen uit de vormgeving van de Kurâ-Bakairi-indianen, eveneens uit de Xingú-delta, die dit soort ornamenten in grote dividualiteit op de huid van vrouwen beschilderden.

 

 

               


XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica


9. Aidije

naar voorbeeld van traditioneel visvormig zoemhout van de Bororo van rond 1890, Xingu-riviergebied Amazone, Mato Grosso, Brazilië (bron: Leonard Legters, missionaris)


Phons Bakx, augustus 2009 - éénzijdig beschilderd met waterverf/acryl op beukenhout - touw: vlas - afmeting: 37,7 x 7,3 cm-serienummer 046
foto: Izz van Elk


opmerking: Voor de Bororo maakt het zoemhout een metafysische verbinding met de dood en de bijhorende rituelen. Een gestorvene wordt eerst voor een tijdje midden in het dorp begraven door hem met takken en twijgen toe te dekken. De stoffelijke resten rotten dan gedeeltelijk weg. De hoofdplechtig­heid van de dodencultus bestaat uit het opgraven van de dode uit dit tijdelijke graf en onderwijl loeit het zoemhout. Vóórdat de lijkresten worden verbrand, worden eerst beenderen en knoken eruit gehaald. Als het vuur de lichaamsresten verteert, klinkt wederom het geloei van het zoemhout. De gewonnen beenderen worden in de rivier gewassen en van schilderingen en mozaïekfiguren voorzien en men plakt er ook kleurige vogelveren op. Dan worden ze naar een diepte in een meer of in een waterstroom vervoerd, waar men ze naar de bodem laat zakken. Er is onder de Bororo géén vrouw aanwezig die aan deze dodenrituelen màg deelnemen, want als de aidije (zoemhout) tevoorschijn wordt gehaald en loeit, dan rennen in principe alle vrouwen het bos in of houden zij zich in hun huizen verborgen, want zij weten dat hun aanwezigheid voor hen zelfs levensgevaar met zich mee kan brengen.
Op dit moment leven er nog zo’n duizend
Bororo-stamleden in verscheidene dorpen.

 

 


XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica


10. Aiğe
(zwaar gewicht)

naar voorbeeld van een traditioneel zoemhout uit 1935 van de Orarimugu-doge ofwel Oost-Bororo, Xingu-riviergebied Amazone, Mato Grosso, Brazilië  (bron: Claude Lévi-Strauss).


Phons Bakx, september 2009 – geschilderd op grenenhout, bestempeld met een ronde kraal, voorzien van 2 gele veertjes en 2 witte pluisjes onderaan - afmeting: 100 X 18 x 1,9 cm - gewicht: 1100 gram – serienummer 047
foto: Izz van Elk


opmerking: Het origineel kwam in bezit van de Franse antropoloog/filosoof Claude Lévi-Strauss, een gebeurtenis die in Tristes Tropiques door hem wordt beschreven. De afmetingen die Lévi-Strauss voor sommige Bororo-zoemhouten opgeeft, neigen tot reusachtigheid: tussen de 30 en 150 cm. Het is niet waarschijnlijk dat er met die allergrootste formaten ook nog werd geslingerd.
Het geluid van het zoemhout wordt bij de Bororo gerelateerd aan de wind of aan de bliksem en aan de donder, maar als rituele functie komt het zoemhout het sterkst tot uitdrukking tijdens de dodencultus, waarbij het dan o.m. een danser (aroe) begeleidt die een grote mariddo-hoofdtooi draagt.

In zijn schrijfwerk ‘Din and Stench’ stelt Claude Lévi-Strauss dat het zoemhout ongetwijfeld zijn symbolische betekenis verkregen heeft vanuit “de wereld der verrotting”. Het instrument bootst de schreeuw na van een monster dat bij de Bororo bekend staat als de Aiğe, en dat volgens hen in moerassen en in de onderstroom van rivieren leeft, maar het is vooral een mythisch dier dat misschien het meest weg heeft van een zwarte kaaiman. Maar de mythische Aiğe komt bij de Bororo tijdens bepaalde rituelen theatraal “uit het water” tevoor­schijn, meestal in de gedaante van een danser die van top tot teen onder de modder zit en zich op vier ledematen voortbeweegt.
Het verhaal gaat dat bij de Bororo de jonge geestelijke leiders binnen de stam pas voor het eerst van hun nieuwe roeping weet krijgen doordat zij in een visoen of in een droom door de vieze Aiğe worden omhelsd, zonder dat zij afkeer of angst voelen ten aanzien van de weerzinwekkende stank van ontbonden lijken waarin het monster gehuld gaat.

Zoemhouten worden bij de Bororo altijd onder strenge restictie buiten het gezichtsveld van vrouwen en kinderen gehouden, en daarom geschiedt het maken en beschilderen ervan altijd binnen het Bororo-mannenhuis. Lévi-Strauss hierover: “Wee haar, die een zoemhout zou zien: zelfs tegenwoordig nog [hij schrijft dit in 1935]
heeft ze alle kans te worden doodgeranseld.”



 


XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica


11. Hori-hori Kamayurá

naar voorbeeld van een traditioneel zoemhout van de Kamayurá-indianen, Xingu-riviergebied Amazone,
Mato Grosso, Brazilië


Phons Bakx, september/oktober 2009 – geschilderd op mahoniehout – touw: nylonafmeting:  58 x 6,5 cm – serienummer 056

foto: Izz van Elk


vis- of slangvormig ontwerp, dat in zijn oorspronkelijke
|staat alleen donkergroene met wit motieven droeg, wellicht betrekking hebbend op een inheemse slangensoort
(vergelijk replica nr 3).

Het origineel was in ritueel gebruik onder enkel Kamayura-mannen, waarbij de vrouwen gedwongen waren in hun behuizingen te blijven omdat zij het heilige zoemhout niet mochten zien.

De loeiende klank werd vermeend de stem te zijn
van de scheppingsgeest en soms van
een andersoortige natuurgeest.



 

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica



12. Hori-hori Piranha


naar voorbeeld van een traditioneel zoemhout (hori-hori)
bij de Kamayurá-indianen,
Alto Xingú-gebied Amazone, Brazilië

Phons Bakx, september 2009
serienummer 060
acrylverf op onbekende houtsoort
kleurstelling naar eigen inzicht,
vanwege een zwart/wit werkvoorbeeld
touw: turkoois gekleurde vlas -
afmeting: 24,8 x 3,8 cm
foto: Izz van Elk


refereert aan de slangenhuidmotieven
die de Kamayura ook vaak
op de eigen huid uittekenen

 

XINGÚ, BRAZILIË

 

etnografische replica


13. Hikutaha Zunidor Kalapálo

naar voorbeeld van een traditioneel zoemhout
 bij de Kalapálo-indianen,
Alto Xingú-gebied
Amazone, Brazilië

Phons Bakx, september 2009 – acryl/waterverf op
beukenhout in naturelle staat - touw: vlas
afmeting 33,4 x 5,4 cm -
serienummer 051

 

Het zoemhout vertoont de waterdier-symbolen
die van belang zijn voor de totem van
een bepaalde Kalapálo-clan:
één schildpad, twee vissen en één slang

 

 


XINGÚ, BRAZILIË

ETNOGRAFISCHE REPLICA


14. Xiriviru Piranha

naar voorbeeld van een traditioneel zoemhout bij de Mehinaku-indianen, Alto Xingú-gebied Amazone, Brazilië 
Behalve zunidor of matapu heet het zoemhout bij
de Mehinaku ook xiriviru

Phons Bakx, september 2009 –  serienummer 048
verf: tweezijdig, acryl/waterverf houtsoort: magnolia / tulpenboom
touw: dubbel handgeslagen vlas - afmeting: 48,3 x 9,2 cm

Opmerking: de motieven die de Mehaniku als ornament gebruiken, zijn abstraheringen van huidtekeningen van slangen die in de Xingú-delta leven. Bij deze replica zijn die patronen met de scherphoekige tand-ornamenten van de piranha vermengd, zijn direct verwant aan de matrinchã of karperzalm (replica nr 30).
Dit zoemhout is vanwege de breedte van meer
dan 9 cm erg laag van toon.
 
De Mehinaku-dorpsbewoners wijden zich erg veel aan deze vorm van mathematische esthetiek, die ze dan in allerlei materialen en in verschillende disciplines doorvoeren: op keramische potten, als sieraad op het menselijk lichaam, op zoemhouten, op uitgehouwde zitbanken, op de balken in huis enz.

De piranha-tandsymbolen verschijnen als ontwerp op bokalen, schalen en zoemhouten maar ze worden ook achterop de rug geschilderd van bijvoorbeeld worstelaars. Tot een bepaalde hoogte hebben die tand-symbolen een speciale betekenis, afhankelijk van leeftijd, geslacht of van het gegeven of iemand kampioen-worstelaar, hoofdman of sjamaan is.

 

 

 

 

AMAZONE

etnografische replica

15. Ye’lo Oguõdo

naar voorbeeld van een traditioneel (gedeeltelijk afgebroken) zoemhout met een menselijke gestalte van de Kurâ-Bakairi-indianen (= zonen van de zon), Bakairi-land en Santana, Xingú-rivierdelta, Mato Grosso, Brazilië (bron: Otto Zerries)

 

Phons Bakx, december 2009
serienummer 075
foto: Izz van Elk

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica


16. Aiğe


naar voorbeeld van drie tekeningen van een klein traditioneel zoemhout van de Orarimugu-doge ofwel Oost-Bororo,
Xingu-riviergebied Amazone, Mato Grosso, Brazilië 
( bron: Bethe Hagens)


Phpns Bakx, november 2009, acrylverf op hout
Serienummer 082 - foto: Izz van Elk

het zoemhout verwijst naar
een mythologisch riviermonster

 

 

 

 


                

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica



17. Matapu Teneru & Matapu Erináu

replica’s naar een traditioneel voorbeeld
van een zoemhoutkoppel,
gedefinieerd als ‘vrouw´ & man’ bij
de Waurà-indianen, Xingu-riviergebied,
Mato Grosso, Brazilië (bron: internet).


Phons Bakx, december 2009 - serienummer 035



 

 

 

 

XINGÚ, BRAZILIË

etnografische replica


18. Aiğe

naar voorbeeld van drie tekeningen van het traditionele zoemhout van de Bororo-indianen, uit de Xingu-rivierdelta,
Braziliaans Amazonegebied.


bronnen:
1. de (abusievelijke) tekening van Walter Maioli (Oorsprong van de Muziekinstrumenten, p.
89)
 2. Internet
3. z/w-tekening van Claude Lévi-Strauss
(Trieste der Tropen, p. 220 afb. 38)

PhB, september 2009 - afmeting: 100 x 17 x 1 cm - gewicht: 700 gram - serienummer 050
foto: Izz van Elk

Dit grote zoemhout refereert naar een mythologisch riviermonster

 

 

 

 

 

 

 

 

 

verder gaan naar zoemhout replica’s uit:

 


Afrika     Australië    Europa    Melanesië    Noord-Amerika     Oceanië     Nieuwste aanwas