Schrijversonderwerp 7 - 16 juni 2023

V E E R D I E N S T E N

Primitief overzetten in de Zeeuwse delta

door Phons Bakx

Oeverwaders en rugbepakking [i]

Breskens, halverwege de jaren ’70 - De provinciale veerdienst Vlissingen-Breskens werd toen louter geregeld door drie robuuste enkeldekkers van de zogeheten ‘prinsessenklasse’: de ‘Irene’, de ‘Beatrix’ en de ‘Margriet’. Soms, bij veel drukte, deed de oudere, opengemaakte ‘Prins Bernhard’ ook nog wel eens mee. In de aanlandingshavens van Vlissingen en Breskens lag dan de zware hefbrug met boven aan weerszijden een smal brugonderdeel voor voetgangers. Dat was bedekt met zwart bitumen en diende als looppad voor de rij voetgangers tussen veerboot en wal. Vanaf de boot gezien ging rechts de rij eraf, links klom de rij erop. Ze ondervonden geen hinder van elkaar. Klimmen of dalen en volkomen traploos, maar wel met een bepaalde knik in het looppad waardoor ‘steil’ overging in ‘minder steil’. Daar onderdoor bewogen zich de fietsers en brommers, ook weer rechts de boot afrijdend en aan de linker zijflank de boot opgaand.

Dat bitumen looppad naar beneden herinnert Utsava Van Den Bekke op die éne dag zich nog goed, want toen ze als voetgangster in Breskens aankwam, zag ze dat het aanlegniveau van de veerhaven voor een groot gedeelte onder water stond. Zoiets noemt men ‘giertij’: extreem hoog water. Het jaar waarin het gebeurde weet ze zich niet te herinneren, wel dat het om een enkeldeks veerboot ging met losse stoelen in de koffiesalons.

Dat het veerplein in Breskens zo flink onder water kon staan, had zij nooit eerder meegemaakt. Bij het aflopen van de veerboot, bleef iedereen op het bitumen pad dan ook bij de rand waar het water tegenaan klotste, stilstaan. ‘Wat nu?’ vroegen de passagiers zich af. Intussen waren er drie PSD-matrozen via het onderdek van de veerboot door het water naar de wachtende voetgangers toe komen lopen, om direct de oplossing op ‘Wat nu?’ te geven. Ja, dat ging gepaard met schroom, een hoop jolijt en stoerheid, want wie van de voetgangers toonde zich direct bereid om zomaar op de rug van een vreemde PSD-matroos te springen, en zich verder tot op het droge te laten overzetten? Het oeverwaden van de PSD-mannen tot op kniehoogte, was misschien goed voor een flinke dertigtal passen landinwaarts, misschien nog meer waar het dan uiteindelijk helemaal droog was. Een enkele passagier liet zich echt niet dragen, anderen weer wel, waaronder de jonge Utsava Van Den Bekke. En het ging met heel wat gegiechel gepaard! Op de oever liepen de drie PSD’ers door het Scheldewater af en aan, elk met een passagier op zijn rug. En ze keerden onmiddellijk terug om de volgende op te pikken.[ii] Onderwijl namen fietsers, brommers, personenauto’s en het vrachtverkeer een flinke daling door het water. Met opspattend water en automobiel geraas verliet iedereen luidruchtig de veerboot. Maar hoe stond het met de voetgangers aan de andere kant, die de boot opwilden? Geen verslag daarover vernomen, maar ik neem aan dat ze door dezelfde oeverwaders tot op de loopbrug werden overgezet.

Terneuzen, 10 december 1965 – Overal in Zeeuwse veerhavens waar de Noordzee zijn getijdeninstroom had, konden veerpassagiers het soms levendig meemaken dat bij aankomst van hun veerboot, bijvoorbeeld de drijvende ponton, de hefbrug, de aanlegkade of zelfs heel het veerplein onder water stond vanwege een uitzonderlijke hoogwaterstand.
Iets dergelijks zou ook mevrouw Verburg uit Kattendijke op een winterse middag mogen meemaken, toen ze als passagier vanuit Hoedekenskerke met de veerboot naar Terneuzen overvoer. Allereerst was er in Hoedekenskerke geen spoortje van een abnormaliteit te bemerken, daarentegen wèl volop in Terneuzen. Ze vertelde dat de veerboot in Terneuzen misschien wel tegen een vast object op de rede van Terneuzen kon aanleggen, maar dat het alleszins onmogelijk was voor de passagiers, fietsers en automobilisten om zoals gebruikelijk van boord te kunnen. De drijfponton zelf stond op zijn hoogste schuifstand al helemaal onder water. Aan de wal in Terneuzen zag ze PSD-mensen naarstig aan het werk om een grote partij zandzakken voor de ingang van hun PSD-kantoor neer te leggen om het instromen van het water zoveel mogelijk te beletten. De veerboot waarop ze aankwam, waarschijnlijk de ‘scherpe’ Willem I, hield aan het begin van de pier stil en legde niet aan op zijn gebruikelijke plaats. Omdat het sowieso een zaak zou worden van lang wachten totdat het waterpeil weer wat zou dalen, had intussen het PSD-personeel wel aan alle voetgangers aan boord gevraagd, of ze het soms aandurfden om over de reling buiten langs de scheepswand via een ladder naar een roeiboot af te dalen. Mevrouw Verburg zei toe dit zeker te willen, en ze klauterde een meter of vier naar beneden, waar ze in een roeiboot werd opgevangen. Daarin konden per keer vier passagiers tussen het schip en de wal worden overgezet. Via een lierkabel werd de roeiboot naar een verhoging op de kade toegetrokken, terwijl één PSD-man in de roeiboot de riemen hanteerde. Alleen roeien was onmogelijk vanwege een te sterke getijdestroom.[iii]

Onder meer mevrouw Verburg (met tas en hoofdkapje) in de
roeiboot die in Terneuzen als ‘tussenveer’ diende tussen
de veerboot en de wal.
(krantenfoto zaterdag 11 december 1965,
dagblad De Stem, Jrg. 105. nr. 25070, voorpagina)

Perkpolder, beginjaren ’50 - Uit de jeugdherinneringen van mevrouw Lenny Kammoun, geboren Mast (1944), doorgebracht aan de Perkpolderhaven, valt op te maken dat het oeverwaden op de ondergelopen veerhavenkades aan de Westerschelde meer dan een enkele keer actueel moet zijn geweest. Lenny’s vader was PSD-walcommissaris in Perkpolder, en als kind groeide zij in het diensthuis van haar vader op, pal aan de zilte waterkant. - Lenny: “Als het flink hoogwater was, zag ik altijd mensen van de boot komen aflopen die passagiers op hun rug meenamen omdat die anders natte voeten zouden halen.”[iv]
Het valt direct goed te begrijpen, dat de infrastructuur rond een veerbootfuik bij extreem hoog water ook heel gevaarlijk kan zijn, om dan op zo’n plek her en der door het water te lopen. Wat gewoonlijk als verschil tussen hoog en laag in de vormgegeven betonbouw van de aanlegkade en al het houtwerk, goed kan worden waargenomen, staat bij giertij voor een belangrijk deel onder water. Onder de wadende voeten kan geen ondergrond meer worden herkend. Mensen die anderen op hun rug de boot afhielpen, konden dat ook alleen maar doen omdat zij goed wisten waar het gebruikelijke looppad liep. Daarvan afwijken, kan dan zelfs levensbedreigend uitpakken.

Giertij op het oude veerplein te Breskens, maart 1949. De PSD-
medewerker met natte voeten is Ko Adam (info: Wilma Valk)
(foto: nr. 428, coll. Jan Janssens, 17-06-’16 -
Op Bresjes: Kaaiplein, oude foto’s)

De enkeldekker prinsesseklasse ‘Beatrix’ in een flinke deining op weg
naar Breskens, met Fré Blommaert op dat moment als kapitein, en
Jan de Feijter als stuurman (bron: Fré Blommaert / foto: Franz Gittenberger)

Sliklopers [v]

Voorgaande eeuwen - In het vroegere Zeeuwse veerwezen werd vanwege dit soort onvoorziene situaties vaak een beroep gedaan op het benenwerk van dienstdoende matrozen aan boord. In zover bekend werden passagiers altijd eerst voor de vrije keuze geplaatst of zij door een matroos of iemand anders van boord gedragen wilden worden, of helemaal niet. Want lang niet iedereen was ervan gediend om zomaar vrijwillig op iemand zijn rug te springen en dan al wadend door het water naar het droge deel van de oever te worden overgezet. En dan ook nog de koffers, tassen en alle toebehoren erbij. Toch schijnt het fenomeen van het ‘oeverwaden’, zoals hier belicht, niet echt vaak te zijn voorgekomen.

Daarentegen konden er zich ook nog andersoortige verrassende aanlandsituaties voordoen, waarbij de passagiers het volkomen tegenovergestelde van hoogwater kregen voorgeschoteld. In de Zeeuwse delta kwam het regelmatig voor dat passagiers en hun bagage over langere afstand op de rug gedragen moesten worden, omdat het op bepaalde plekken aan waardige vaardiepte voor een dienstdoend veerschip ontbrak. Vanwege het getijde was zo’n veerhaven dan tijdelijk niet te bereiken. Dit kwam het meest voor in de tijden wanneer er nog sprake was van ‘primordiale aanlegsteigers’ in een aantal Zeeuwse open-tijhavens. Zo’n haven kon vanwege het doodtij per schip niet worden bereikt. Wachten op verandering van de waterstand behoorde dan beslist tot de meest nobele maar ook allerlastigste opties, zeker als de gezagvoerder van zo’n schuit nog niet met het besluit had ingegrepen om alle

Lopend door ondiep zeewater om
een overzetdienst te verlenen

passagiers en hun bagage door zijn eigen varensmannen op de rug te laten nemen (met voorbehoud van hun vrijwilligheid), en hen door het zompige voorland met zijn modderslikken tussen dijk en laagwaterlijn heen te torsen.[vi]

Zo waren er vroeger in Breskens speciaal voor die functie twî drâog’rs permanent aangesteld, die dan bij laagwater een steigerschuit stonden op te wachten, omdat die de aanlegsteiger niet bereiken kon. Indien de dragers in actie konden komen, hoefde men in elk geval niet die lange ‘afwachttijd voor het getij’ aan te gaan, en konden alle planningen omtrent lossen en laden toch ongestoord doorgaan. Hoogstwaarschijnlijk werd het dragen van vracht en passagier tot op het droge, indertijd altijd wel als een plicht van de veerman opgevat.[vii] Want betaald vervoer over water veronderstelt immers dat de passagier droog afvaart en ook droog aanlandt. De passagier moest middels het geven van chartaal geld aan de veerman, zich daar toch altijd op kunnen beroepen. Binnen de statuten van het historische veerrecht zou het als een soort van ongeschreven werkregel gelden, die hoe dan ook, zoveel mogelijk door de veerpachter en zijn personeel diende te worden nagestreefd. Maar voor de mannen van de latere, gereglementeerde veerdiensten vanuit Zeeuws provinciaal bestuur, zou het dan weer helemaal niét als een werkplicht gelden om mensen achter op de rug te moeten nemen en hen tot op het droge van boord te dragen.[viii] Maar deed een noodsituatie zich dan voor, dan werd dat zeker als zeer betamelijk opgevat indien veermannen en matrozen dit wel voor hun passagiers en hun goederen over hadden.

Killendragers[ix]

Voorgaande eeuw - Beschrijvingen over het buitendijkse sliklopen in functie van het overzettende veer, roepen onmiddellijk nog meer beelden op, zoals die van het historische ‘killendragen’. Dat was een oeroud verschijnsel dat zich het meest voordeed in tijden van willekurige veeroverzet in de kleinere zeearmen van de Zeeuwse delta. De drager waadde met zijn benen door de kleine waterstromen, bekend als ‘killen’: watergeulen met grillige en gladde dieptes, veranderlijk stromend in de schorren van een zeearm. Zo kon de overtocht van een veerpassagier in bijvoorbeeld een roeiveer gelijk al met het killendragen beginnen of anders ermee eindigen. Dat bleek getijde-afhankelijk te zijn. Klaarblijkelijk waren killendragers als niemand anders er uiterst kien op waar-wel en waar-niet gelopen kon worden. Ze waren de enigen die bekend waren met de gevaren en grillen van de slibben. En zo kon de passagier op een roei- of zeilveer het meemaken dat de schuit onaangekondigd plots stilhield, en dat hem door de veerman werd verzocht van boord te gaan. Buitenboord kon hij direct al op iemands rug plaatsnemen die daar klaar voor stond. Al wadend door het beweeglijke halfdiep en over het drooggetrokken slib van het schor moest het resterende deel van zijn overzetreis nog te voet worden afgelegd, maar wel met gebruikmaking van de voeten en benen van iemand anders. Het ging er altijd nog om dat de betalende passagier droogvoets aanlandde, ook al konden er onderweg ongetwijfeld heel wat misstapjes en glibberpartijtjes zich voordoen.

Blijkbaar werd het killendragen altijd in afspraak met de reguliere overzetters geaccordeerd, zeker bij die bepaalde geulpassages waar de roeiers en zeilers hun overzet over het traject niet konden afronden.[x] Het spreekt voor zich dat de killendrager, of meer van hen in aantal, vaak in de schuit al aanwezig waren en meevoer(en). Mogelijk meer nog dat hij op een afgesproken plaats in het landschap het vaartuig al op stond te wachten.

Het Verdronken Land van Saeftinghe - Natuurfotografie

Lege killen als gevolg van de getijdenwerking
(foto: Jan Koeman)

de killendrager

Drie gezusters

Negentiende eeuw - De Zeeuws-Vlaamse dialectspecialist George Sponselee (1933-2016) verwees in een dialoog met fotograaf Franz Gittenberger, over het leven van drie potige zusters die aan het begin van de negentiende eeuw, elk dat zware killendragerswerk met regelmaat uitvoerden, en wel op de slikken van het (toen nog openliggende) Hellegat, die later tot de Willem III Polder werd ingepolderd, ter hoogte van Ruischendegat en De Sluis. De drie gezusters, wiens familienaam niet bekend is, woonden in een behuizinkje bijeen, vrij dicht aan de boorden van de nauw toelopende slufter van het Hellegat, die vanwege de getijdendynamiek nog vrij ver in zuidelijke richting doordrong. Al namen Sponselee en Gittenberger heemkunde en maritieme geschiedenis in hun landschapsbespreking mee, algauw stieten ze op een indiscreter aspect. Want de mannen becommentarieerden het subject dat deze gezusters wijd en zijd, ver voorbij het oude Stoppeldijkveer, er bekend om stonden, dat zij niet alleen krachtige killendraagsters waren, maar dat zij bovendien hun werk extra gewillig uitvoerden als er mannelijke passagiers op hun rug plaats hadden mogen nemen. De volksverbeelding die dit treft, zou zoiets mogelijk kwalificeren als ‘de kat die op het spek gebonden wordt’. Want uiteraard, en zo hield ook tussen Sponselee en Gittenberger de eeuwenoude bewering stand, ‘kon uit het éne namelijk altijd wel het àndere voortkomen’. De twee waren het erover eens dat een veerreiziger die met een schuit langs al die kromlopende watertjes en slikken van het Hellegat gaan moest, wel eens eraan toe was om iets te drinken. En daarna misschien ook wel om wat te eten. Al ging de onderneming van het killendragen gewoonlijk gepaard met veel schroom en nog meer gegiechel aan de kant van de passagier, invitaties die van de drie zusters zelf uitgingen naar hun eigen huisadres, deed al dat gegniffel ook weer

snel verstommen. Wat er uiteindelijk over de drie legendarische gezusters ook allemaal is beweerd, het moge waar zijn of niet, maar parallel aan de huidige, drooggelegde bedding van het oude Hellegat, ter hoogte van het traject Stoppeldijkveer-De Sluis-Ruischendegat ligt als heemkundig aandenken aan de drie vrouwen, altijd nog een dijk met hun benaming: ‘Drie Gezustersdijk’. Anderzijds wordt nog gesteld dat buurtschap De Sluis voor de alleroudsten onder ons altijd nog de naam draagt van «Drie Gezusters». Daarmee gedenkt de streek nog altijd de drie killendraagsters, die blijkbaar door de onberekenbare kracht van het zeewater vanuit de toenmalige Honte (Westerschelde), op een nacht compleet overrompeld werden en daardoor verdronken. Een landkaart uit 1865 laat zien dat hun behuizing inderdaad dicht bij de slufter van het Hellegat heeft gestaan, feitelijk ook niet meer dan een langwerpige woestenij van water, die toen nog door geen enkele polderbedijking bedwongen was.

Zicht op de Willem III-polder, waar vroeger de slikken en killen rond de slufter van het Hellegat lagen. Mogelijk dat hier binnen het open gezichtsveld de
behuizing heeft gestaan van de drie legendarische gezusters. Iets boven het midden van de foto is een lange horizontale lijn zichtbaar, waarachter de
huidige Drie Gezustersdijk ligt. (foto: Google Earth, 2017)

De lange Drie Gezustersdijk gelegen tussen Ruischendegat, De Sluis en Stoppeldijkveer in Oost Zeeuws-Vlaanderen. De dijk is ongeveer 2 km lang.
(foto: Google Earth, 2017)

Bewegwijzering buiten het dorp Boschkapelle waar de Drie
Gezustersdijk in zuidelijke richting begint (foto: Google Earth, 2017)

Als u reageren wilt:
phonsbakx@gmail.com

Noten